ملوّن و احجار كريمه ، و از بذرها گياهان رنگارنگ ، و از هسته‌ها درختان متنوع ، و از نطفه‌ها حيوانات گوناگون و به ويژه انسان‌ها را پديد آورده . و اوست كه به تربيت تشريعى ، از انسان‌ها و اجنّه ، مسلمانان و مؤمنان و عالمان و عابدان و صالحان و ربّانيان و خاصه پيامبران و امامان معصوم مىسازد . و هم اوست كه صاحب اصلى همهء عوالم و مصلح آنهاست . و اوست كه بخشنده و مهربان است . عبادت و استعانت « ملِكِ يَوْمِ الدِّينِ » يعنى : او مسلّطِ تام‌ّالسلطنه و مستولىِ مقتدرِ روز قيامت ، و فرمانفرما و متصرف به امر و نهى ، و حسابگر و جزا دهندهء بلامنازع روز حساب و مجازات است . « ايَّاكَ نَعْبُدُ وَ ايَّاكَ نَسْتَعِينُ » يعنى تنها تو را مىپرستيم ، و نهايت خضوعِ ما كه خضوع به قصد الوهيت و ربوبيت است منحصر به توست ، و هيچ‌كس و هيچ شىء را بدين قصد نمىپرستيم ، و تنها از تو استعانت مىجوييم . مراد ، استعانت از اعانت‌دهنده‌اى مقتدر و مستقل ، و مريدى بدون منازع است كه كسى را توانِ آن اعانت نيست ، و اعانت هر معينى زير نظر و مشروط به ارادهء اوست . و جمع بودن « نعبد » و « نستعين » بدين لحاظ است كه خوانندهء سوره به ويژه در نماز ، روى تواضع ، عمل خود را در ميان عمل مؤمنان ادراج مىكند ، باشد كه به خاطر آنها مورد قبول قرار گيرد . سهم بنده از هدايت « اهْدِنَا الصِّرطَ الْمُسْتَقِيمَ » يعنى : ما را به راه راست هدايت فرما . ضمير جمع در « اهدنا » دلالت بر رجحان اين امر دارد كه درخواست كننده از خداوند براى همه هدايت بخواهد يعنى براى خانوادهء خود ، يا دوستان خود ، يا همهء مسلمين و يا همهء انسان‌هاى عصر يا اعصار آينده از مسلم و غير مسلم ؛ و دعا كردن براى آنها به اين معنى كه خداوند همه را مسلمان كند به وسيلهء ظهور مصلح كلّ و يا به هر وسيلهء ديگر ، مانعى ندارد . الف لام « الصراط » براى جنسِ مفيد اطلاق ، يا براى استغراقِ مفيد عموم است . يعنى به همهء راه‌هاى مستقيم ما را هدايت و راهنمايى كن . و مراد راه‌هاى حسّى خارجى نيست بلكه راه‌هاى معنوى اعتقادى و اخلاقى و عملى است و بايد هر انسان مكلّفى كه تكويناً و طبعاً به‌سوى خدا مىرود ، تشريعاً نيز از اين راه‌ها حركت كند . پس مفاد اين درخواست اين است : خدايا ما را در يكايك مسائل اعتقادى - قلبى ، و اخلاقى - روانى ، و عملى - بدنى به راه مستقيم هدايت فرما . و اين